UNESCO İzmir Tarihi Liman Kenti

UNESCO Dünya Miras Geçici Listesi’ne 14 Nisan 2020 tarihinde eklenen İzmir Tarihi Liman Kenti’nin Alan Yönetim Planı ve UNESCO Dünya Miras Listesi adaylık dosyasının hazırlanmasına ilişkin olarak Kültür ve Turizm Bakanlığı Kültür Varlıkları ve Müzeler Genel Müdürlüğü ile TARKEM arasında 05.05.2020 tarihinde bir protokol imzalanmıştır. TARKEM, bu protokol uyarınca İzmir Tarihi Liman Kenti’nin Alan Yönetim Planı ve UNESCO Dünya Miras Listesi adaylık dosyasının hazırlanması konusunda yetkilendirilmiş olan kurumdur.

UNESCO Dünya Miras Listesi Adaylık Süreci

İzmir Tarihi Liman Kenti’nin UNESCO Dünya Mirası adaylık süreci 2000’li yılların başından itibaren devam etmektedir. 2020 yılında Kültür ve Turizm Bakanlığı’nın da büyük desteği ile hızlanan sürecin sonunda ise alan UNESCO Dünya Mirası Geçici Listesi’ne dahil edilmiştir. İzmir Tarihi Liman Kenti’nin UNESCO Dünya Mirası daimî Listesi’ne girmesi için ise yine başta Kültür ve Turizm Bakanlığı, İzmir Valiliği ve İzmir Büyükşehir Belediyesi başta olmak üzere kamu kurum ve kuruluşları, meslek odaları, sivil toplum örgütleri, iş insanları, yerel ve bölgesel aktörler ile alan yönetim planı ve UNESCO Dünya Miras Listesi adaylık dosyası çalışmaları 2021 yılından itibaren yoğun biçimde yürütülmektedir.

Tarihöncesi dönemden günümüz kent merkezine uzanan, 8500 yıllık etkileyici tarihiyle İzmir Tarihi Liman Kenti, yönetim alanı olan Konak ilçesindeki tarihi kent merkezi ile bağlantı noktaları olan Bornova ilçesi Yeşilova ve Yassıtepe Höyükleri ile Bayraklı ilçesi Eski Smyrna arkeolojik sit alanlarını kapsamaktadır. Dünya Mirası olma yolundaki önemli adımlardan biri olan İzmir Tarihi Liman Kenti Alan Yönetim Planı, 29 Haziran 2022 tarihinde Eşgüdüm ve Denetleme Kurulu tarafından oy birliğiyle onaylanmış, Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından resmi dağıtımı yapılarak internet sitesinde yayımlanmış ve uygulanmaya başlanmıştır. Alan Yönetim Planı hazırlık sürecinde ortaya konulan yönetişim modeli, 2022 yılında düzenlenen UNESCO ICLAFI Toplantısı’nda da dünyadaki en iyi örneklerden biri olarak gösterilerek yayınlanan İzmir Deklarasyonu metninde de yer almıştır.

İzmir Tarihi Kent Merkezi ve arkeolojik alanlarını uzun yıllardır çalışan akademisyenlerin, konusunda uzman kişilerin, Alan Başkanlığı bünyesinde çalışmalar yürüten uzmanların ve Kültür ve Turizm Bakanlığı uzmanının katkılarıyla hazırlanan Adaylık Dosyası geliştirilerek revize edilmiştir. Bu kapsamda, saha çalışmaları yürütülmüş, yaşayan kent merkezinin özgünlük, bütünlük ve korunmuşluk durumu değerlendirilmiştir. Uluslararası düzeyde danışmanlık hizmeti veren ICOMOS üyesi uzmanlar ile alanda çalışmalar yürütülmüştür. Yürütülen kapsamlı çalışmalar sonrasında UNESCO Dünya Mirası Adaylık Dosyası 31 Aralık 2022 tarihinde tamamlanarak Kültür ve Turizm Bakanlığı’na teslim edilmiştir.

Dünya Mirası olma yolunda yürütülen tüm çalışmalara, başta Kültür ve Turizm Bakanlığı, İzmir Valiliği ve İzmir Büyükşehir Belediyesi olmak üzere, İzmirli tüm paydaşlar aktif olarak katılmıştır. İzmir Tarihi Liman Kenti dosyasının, UNESCO Dünya Mirası Komitesi’ne, 2023 yılı Ağustos ayında Kültür ve Turizm Bakanlığı tarafından karar verilerek UNESCO’ya gönderilmesi beklenmektedir.

2500 Yıllık Bir Tarih

İzmir, zengin tarihi kültürel mirası ve doğal güzellikleriyle eşsiz bir coğrafyaya sahiptir. Kronolojisi 8.500 yıl geriye giden İzmir, sahip olduğu coğrafi ve topoğrafik avantajlar sayesinde ortaya çıkan “liman kent” kimliği neticesinde, kurulduğu günden beri farklı uygarlıklara ev sahipliği yapmış ve tüm bu katmanların harmanlanması sonucu yeryüzünde eşine az rastlanan bir kültür mozaiği gelişmiştir.

Yerleşim tarihi M.Ö. 7. bin yıllarına dayanan İzmir kentinin, Yeşilova Höyüğü’nden başlayan ve Arkaik dönemde “Bayraklı Smyrnası” ile devam eden uzun kültürel yolculuğunun son halkası “Yeni Smyrna’dır. Büyük İskender’in Doğu Seferi’nin hemen ardından Kadifekale ile Kemeraltı aksında inşa edilen kent yaklaşık 2300 yıldır bu merkez etrafında büyümüş ve gelişmiştir. Bölge, Helenistik ve Roma döneminden günümüze miras kalan Kadifekale Agora, Antik Tiyatro, Antik Stadyum gibi ören yerleri, antik limanın dolması neticesinde Osmanlı döneminde gelişen Kemeraltı Çarşısı ve farklı kültürlere ait dini, kamusal ve sivil mimari örnekleri barındıran mahalleleri ile çok katmanlı bir açık hava müzesi gibidir.

Farklı Çağlar, Dinler, Kültürler ve Tüm Bunları Yaşatan Sayısız Mimari Yapı

Farklı etnik grupların kesişim süreci; ticari kimliğin en üst düzeye ulaştığı 17. yy’da başlar, 19. yy’da ise doruk noktasına ulaşır. Bu süreçte farklılaşan ticari ve siyasi yapı neticesinde İzmir dünya ölçeğinde önemli göçler almış, bunun uzanımında çok dilli, çok kültürlü, heterojen bir kentsel kimlik geliştirmiş ve Akdeniz bölgesinin en önemli ticari merkezlerinden biri haline gelmiştir.

1922 yılı yangınında büyük çapta yok olan tarihi dokunun yerine Cumhuriyet rejiminin hedefleri doğrultusunda gelişen modern İzmir, 1. İktisat Kongresi’nin gerçekleştirilmesi ve devamında 1936 yılında yangında yok olan alanda inşa edilen “İzmir Enternasyonel Fuarı” ile ticari kimliğine fuarcılık misyonunu ekleyerek gelişmeyi sürdürmüştür.

1950’lere gelindiğinde ise şiddetli ve kalıcı bir sosyo-ekonomik değişimle “kentleşme” sürecine girmiştir. Hızla betonlaşmış, tarihi dokusu ve kimliği de hızla tahrip olmaya başlamıştır.

M.Ö. 4 YY

Agora

M.Ö. 334

Kadifekale

17.YY

Portekiz Sinagogu

1637

Şadırvan Cami

18.YY

Abacıoğlu Han

1814

Dönertaş Sebili

1866

Aziz Vukolos Kilisesi

1876

Basmane Garı

1906

Salepçioğlu Camii

1917

Etnoğrafya Müzesi

2.000’in Üzerinde Tescilli Bina

0
Hektarlık Alan
0
Tescilli Yapı
0
Seçilmiş Nokta

Günümüzde hala kentin merkezi olarak tanımlanan ve aktif olarak kullanılan tarihi Kemeraltı ve çevresi yaklaşık 2000’in üzerinde tescilli anıtsal ve sivil mimari örneği yapıları, sokak ve meydan dokusu, han, atölye, otel, hamam, cami, kilise, sinagog, okul, çeşme gibi ticari, sosyal, idari, sivil ve dini mimari yapılarıyla, farklı uygarlıkların birbirleriyle etkileşimi sonucu zengin ve çok renkli bir kültür mozaiğinin oluştuğu ve geliştiği bir alandır. Antik iç limanın doldurulmasıyla gelişen 15. ve 18. Yüzyıllar arasında gelişen Kemeraltı Çarşısı ise günümüzde bir ticaret merkezi yaşamaya devam etmektedir.

KÜLTÜREL YAPILAR
0
Han
0
Müze
0
Çeşme
0
Hamam
0
Arkeolojik Alan
DİNİ YAPILAR
0
Cami & Mescit
0
Sinagog
0
Kilise

İzmir Büyükşehir Belediyesi bünyesinde 2002 yılında Tarihsel Çevre ve Kültür Varlıkları Müdürlüğü’nün kurulmasıyla birlikte, sorumluluk sınırları içerisinde yer alan tarihi ve kültürel mirası yaşatarak korumak, koruma bilinci ve kültürünü geliştirmek, yaygınlaştırmak, doğrultusunda pek çok önemli proje hayata geçirilmiştir.

Yaklaşık 252 hektarlık büyüklüğünde tarihi kent merkezi niteliğindeki alan, Belediyemiz girişimleri ile 5366 sayılı yasa doğrultusunda Bakanlar Kurulu kararı ile, 2007 yılında “İzmir Konak Kemeraltı ve Çevresi Yenileme Alanı” olarak ilan edilmiştir. Yenileme alanı dışında da bölgesel ve tekil ölçekteki koruma çalışmalarıyla kentin tarihi değerlerine yapılan yatırımlara her geçen gün bir yenisi eklenmektedir.

İzmir Büyükşehir Belediyesi tarafından, kentin kültürel zenginliğini gün yüzüne çıkarmak, geçmişin mirasını geleceğe taşıyarak, korunması ve sürdürülmesini sağlamak adına geliştirilen tüm çabaların ortak paydasında “tarihiyle barışık bir İzmir yaratmak” hedefi yer almaktadır.

İzmir kentinin tarihi mirası ve özellikleriyle yaşaması, tanıtılması ve dünya ile gururla paylaşılması adına tamamlanan, sürdürülen ve başlayan pek çok proje tüm uygarlıkları kucaklayan bir eksende ve toplumcu yerel yönetim anlayışıyla biçimlenmektedir.

İzmir Tarih Projesi ile Tarihi Alan Yeniden Canlanıyor…

Bilindiği üzere kentimizin Konak sınırları dahilinde yer alan bölge arkeolojik sit alanlarını ve tarihi yapı stokunu kapsadığı gibi içinde yoğun bir yaşamın sürdüğü bir alandır. Bu alan dahilinde kentin büyüme sürecinde merkezi iş alanının kuzeye doğru yer değiştirmesi ve merkezin boşalması, alanın büyüme dinamiğinin kaybolması, nüfus ve istihdam açısından yaşanan küçülme, göç neticesinde yaşanan gecekondulaşma, bölgede yaşayan üst gelir gruplarının kentin gelişen halkalarında oluşan modern konutlara taşınması, boşalan alanlarda yaşanan işlev değişiklikleri, konut kullanımında azalma, bakımsızlık nedeniyle tarihi dokuda oluşan tahribatlarla çöküntü alanları gün geçtikçe artış göstermektedir.

Bu çöküntü alanının rehabilitasyonunu gerçekleştirmek adına bütüncül bir örgütlenmenin sağlanması doğrultusunda bölgenin yenileme alanı ilan edilmesinin ardından koruma çalışmaları büyük bir ivme kazanmıştır. Bu kapsamda İzmir Büyükşehir Belediyesi gerek arkeolojik alanlardaki kamulaştırma çalışmaları gerekse tek yapı ölçeğinde sürdürdüğü koruma odaklı projelerle alana hayat vermeyi sürdürmektedir. Tüm bu çalışmalara ek olarak İzmir’in tarihi kent merkezi özelliği taşıyan, M.Ö. 4.yy’dan günümüze farklı uygarlıklara ait kültür katmanlarını barındıran tamamı 3. derece arkeolojik sit ve kentsel sit olan bölgeyi bütüncül olarak canlandırmak ve sağlıklaştırmak amacıyla 252 hektarlık büyüklüğündeki alanda “İzmir Tarih Projesi” başlatılmıştır.

İzmir Tarih Projesi’nde proje alanına ilişkin öneriler; yerel yönetimler, ilgili diğer kamu kurumları, odalar, meslek odaları, sivil toplum kuruluşları, üniversiteler, fikir önderleri ve bölge kullanıcıları birlikteliğinde gelişen katılımcı çerçeve tarafından değerlendirilmektedir.  Katılımcı süreç neticesinde oluşan İzmir Tarih Projesi Tasarım Stratejisi Raporu’ndaki temel amaç belirlenmiştir. Birinci amaç, İzmirlilerin tarih ile ilişkisini güçlendirmektedir. Bu İzmirlilerin kentleriyle ilişkili olan belleklerinin geliştirmesi yoluyla yapılacaktır. Bu amaçla yararlanılacak olan kaynak, proje alanındaki arkeolojik kültür varlıkları ve tarihi yapı stokudur. İkinci amaç İzmir’in sanayi toplumunun tek merkezli kentinden, bilgi toplumunun çok merkezli kent bölgesine geçiş yaşanırken proje alanında ortaya çıkan çöküntü alanlarının oluşumuna mani olmak ve bu oluşumu tersine çevirmektir. Proje alanının büyük oranda kültürel varlık barındırıyor olması, canlandırma ve koruma hedeflerinin bir arada geliştirilmesini gerekli kılmaktadır. Canlandırma hedefinin arkeolojik miras, tarihi yapı stoku, kültürel çeşitlilik ve sosyal yapı özelinde sürdürülebilir yaklaşımlar doğrultusunda gerçekleştirilmesi sağlanmalıdır.

Bu İşin İçinde Bi’ Tarih Var

Yukarıda belirtilen hedefler kapsamında belirlenen stratejik yönelimlerin başında, alanın canlandırılabilmesi için, proje alanının bazı bölümlerinde yukarı doğru seçici (filter – up) bir sürecin başlatılması gelmektedir. Bölgeyi terk eden prestijli faaliyetlerin yerini, başka prestijli faaliyetlerin alması bölgenin ziyaret edilme potansiyelini artıracaktır. Katılımcı süreçte böylesi bir stratejik faaliyetin turizm olabileceği konusunda geniş bir uzlaşı sağlanmıştır. Turizmin bu alanda sadece tarihi değerlerin gözlenmesinden hareketle değil, tarihin buradaki yaşam deneyiminin bir parçası haline getirilmesi suretiyle geliştirilmesi önemlidir. Bu amaçla, yaşamın “deneyim” (experience) geçirilen “yer” niteliği kazandığı sokakların bu niteliğinin dikkatle korunması (Havra sokağı vb.), bu niteliğe sahip sokakların sayılarının artırılması ve proje alanı içerisinde yer alan han, sinagog gibi büyük ölçekli yapıların yenilikçi yaklaşımlar, tasarım ve uygun örgütlenme teknikleri ile “deneyim” yaratan bir niteliğe kavuşturulması önerilmiştir.

Gençliğin, yükseköğrenim faaliyetleri ve onlara ilişkin konaklama faaliyetleri dolayımında bu alana çekilmesi diğer bir stratejik yönelim olarak belirlenmiştir. Bu doğrultuda, gençliğin boş zamanlarını değerlendirmek için yararlanabilecekleri faaliyetlerin çeşitliliğinin artırılması, gençlere yönelik üretim ve satış faaliyetleri ile bütünleşmiş kültürel alanların oluşturulması ve proje alanında bulunan ve eğitim sistemi dışında kalmış işsiz ya da çalışan gençlerin becerilerini ve potansiyelini artırmaya dönük projeler geliştirilmesi gibi öneriler geliştirilmiştir

Katılımcı süreçte üzerinde uzlaşma sağlanan dördüncü stratejik tercih, büyük oranda konut bölgelerini içeren bölgede konut işlevlerinin sağlıklaştırılması ve canlandırılması olmuştur. Konut kullanımına yönelik olarak toplumun tüm katmanlarından gelenlerin bu alanda yaşar hale gelmesi sağlanarak dengeli bir toplumsal yapı elde edilmesi önerilmiştir.

Tarihi Alan 19 Alt Bölgeyle Gerçek Kimliğine Kavuşuyor…

Bugün Tarihi Alan’da her gün yüzbinlerce kentlinin ziyaret ettiği binlerce tescilli kültürel yapıda binlerce esnaf, yüzlerce zanaatkar, yüzlerce eşsiz lezzet tüm değerleri ile yeni misafirlerini “Yine Bekleriz” sloganıyla bekliyor…